Sali Bajra ishte një nga figurat më të njohura politike, shoqërore dhe kulturore të Kaçanikut. I lindur në vitin 1934, ai u dallua për qëndrimin e tij të drejtpërdrejtë në mbrojtje të shqiptarëve dhe për kontributin në zhvillimin ekonomik e institucional të qytetit.

Sali Bajra lindi më 19 maj 1934 në Kaçanik. Ai vinte nga një familje zejtare dhe punëtore. Babai i tij, Bajrush Bajra, ishte nga Kovaçeci, i njohur edhe si Trimori, ndërsa nëna, Shefkie Shehu-Bajra, ishte nga Kaçaniku. Fëmijërinë dhe vitet e para të shkollimit i kaloi në vendlindje, në rrethana të vështira ekonomike dhe politike.

Në moshën gjashtëvjeçare ndoqi mësimet fetare, ndërsa më pas u regjistrua në shkollën fillore në Kaçanik. Gjatë periudhës së pushtimit bullgar vijoi mësimet në gjuhën bullgare. Pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, vazhdoi shkollimin në gjuhën shqipe, por për shkak të gjendjes së vështirë ekonomike të familjes u detyrua ta ndërpriste arsimin e rregullt dhe të fillonte punën në moshë të re.

Në moshën 14-vjeçare u punësua në kooperativën bujqësore të Kaçanikut. Më vonë kreu një kurs të kontabilitetit dhe nisi punën në ndërmarrjen tregtare “Sharr”, ku shërbeu si bilancist dhe shef i kontabilitetit. Përgatitja e tij në fushën e ekonomisë do të ndikonte në gjithë veprimtarinë e mëvonshme publike dhe profesionale.

Në krye të Komunës së Kaçanikut

Në maj të vitit 1958, Sali Bajra u zgjodh kryetar i Komunës së Kaçanikut. Pas një periudhe të shkurtër si kryetar dhe nënkryetar, ai ushtroi edhe detyrën e sekretarit të Komitetit Komunal të Lidhjes së Komunistëve. Në vitet në vijim punoi në disa pozita drejtuese në administratë dhe në ndërmarrje ekonomike.

Gjatë karrierës së tij drejtuese, Bajra shërbeu si kryeshef për ekonomi dhe punë komunale në Kuvendin e Komunës së Kaçanikut, si dhe drejtor i ndërmarrjes “Granit”. Në këtë të fundit, sipas autobiografisë së tij, ai u angazhua për përmirësimin e gjendjes së rënduar financiare dhe organizative të ndërmarrjes.

Në vitin 1967 u zgjodh përsëri kryetar i kuvendit të komunës. Mandati i tij përfundoi në vitin 1969, në një periudhë të tensionuar politike dhe shoqërore në Kosovë e në ish-Jugosllavi.

Përplasja politike e vitit 1969

Sali Bajra kujtohet veçanërisht për qëndrimin e tij gjatë vjeshtës së vitit 1969. Sipas dëshmive dhe shkrimeve përkujtimore, ai reagoi ndaj keqtrajtimit të shqiptarëve në Maqedoni dhe i dërgoi një ultimatum autoriteteve maqedonase. Në thelb, mesazhi i tij ishte se shqiptarët e Kaçanikut nuk do të qëndronin indiferentë ndaj dhunës dhe padrejtësive ndaj shqiptarëve në anën tjetër të kufirit.

Në kuadër të këtij qëndrimi, Bajra urdhëroi vendosjen e një “rampe” ose bllokade në Han të Elezit, ngjarje që u kthye në një nga episodet më të përfolura të veprimtarisë së tij politike. Për qëndrimet e tij u cilësua “nacionalist” dhe, sipas burimeve të publikuara, u përjashtua nga Lidhja e Komunistëve më 29 maj 1969.

Përkrahësit e tij e panë këtë veprim si shprehje të guximit politik në një kohë kur kërkesat kombëtare shqiptare shpesh artikuloheshin me kujdes ose mbaheshin të fshehta. Në kujtesën e qytetarëve të Kaçanikut, kjo periudhë e lidhi emrin e Sali Bajrës me vendosmërinë dhe mbrojtjen e dinjitetit shqiptar.

Ekonomist, drejtues dhe intelektual

Pas largimit nga posti i kryetarit, Sali Bajra vazhdoi të punonte në sektorin ekonomik dhe tregtar. Ai shërbeu në ndërmarrje të ndryshme në Kaçanik, Han të Elezit, Shkup dhe Prishtinë. Ndër të tjera, ishte i angazhuar në fabrikën e çimentos “Sharr” dhe në ndërmarrjen “Makoplod”.

Ai i vazhdoi studimet me korrespondencë në Fakultetin Ekonomik të Universitetit të Prishtinës dhe diplomoi në vitin 1972 me temën “Formimi dhe shpërndarja e të ardhurave në Kombinatin ‘Sharr’”. Në vitin 1976 përfundoi edhe studimet pasuniversitare në Universitetin e Shkupit.

Bajra ishte i interesuar jo vetëm për ekonominë dhe politikën, por edhe për letërsinë dhe kulturën. Në shkrimet për të përmendet lidhja e tij me intelektualë e artistë, ndër ta poeti Mirko Gashi. Ai lexonte autorë si Viktor Hygo, Balzak, Tolstoi, Gëte dhe Niçe, duke u shfaqur si një njeri me horizont të gjerë kulturor. 2

Në vitin 1981 u arrestua dhe u mbajt në izolim për rreth një muaj. Pas kësaj periudhe, në vitin 1982 u pensionua. Megjithatë, edhe pas tërheqjes nga puna, ai vazhdoi të shprehte publikisht qëndrimet e tij për statusin politik të Kosovës dhe për nevojën e njohjes së saj si shtet.

Një jetë e thjeshtë dhe një kujtim i qëndrueshëm

Sali Bajra jetoi një jetë të thjeshtë dhe, sipas kujtimeve të bashkëkohësve, nuk e shndërroi pozitën publike në pasuri personale. Ai la pas tri vajza dhe një djalë. Në Kaçanik njihej me respekt si “Aga Sali”, një thirrje që shprehte afërsinë dhe konsideratën e qytetarëve për të.

Ai ishte gjithashtu i lidhur me jetën kulturore të qytetit dhe u nderua si Kryetar Nderi i Ansamblit “Kastriotët”. Në Kaçanik janë zhvilluar veprimtari përkujtimore kushtuar jetës dhe veprës së tij, ndërsa emri i tij është vendosur edhe në hapësira publike të qytetit.

Sipas autobiografisë së publikuar nga Ramadan Asllani dhe shkrimeve të tjera përkujtimore, Sali Bajra vdiq më 13 dhjetor 2006 në Kaçanik. Në kujtesën e qytetit ai mbetet një nga figurat që mishëruan guximin qytetar, përkushtimin ndaj vendlindjes dhe qëndrimin e hapur për çështjen kombëtare shqiptare.

Sali Bajra nuk ishte vetëm një ish-kryetar komune. Për shumë qytetarë të Kaçanikut, ai ishte një zë i veçantë i kohës së tij — një njeri që, edhe në rrethana të vështira, zgjodhi të fliste hapur dhe të vepronte sipas bindjeve të veta.

Shënim redaksional

Disa shkrime të publikuara japin data të ndryshme për vitin e vdekjes së Sali Bajrës. Autobiografia e tij, e publikuar nga Ramadan Asllani, si dhe një shkrim tjetër përkujtimor, e japin datën e vdekjes më 13 dhjetor 2006; kjo përputhet edhe me moshën 72-vjeçare të përmendur në material. Për këtë arsye, në këtë tekst është përdorur viti 2006.